Wat is dat toch met oorzaak en gevolg in de psychologie?!

Pieter Vermunt

Jawel, de opvolger van “Wij zijn ons brein” is uit. Nadat Dick Swaab een aantal jaren geleden zijn bestseller publiceerde is er veel aandacht gekomen voor ons gedrag in relatie tot onze hersenstructuren. Zo wordt er te pas en te onpas verwezen naar hersengebieden die al dan niet groter of kleiner zijn bij proefpersonen die afwijkend gedrag vertonen. Nu weten we dat de psychologie een gammawetenschap is, een wetenschap waarin verschillende waarheden naast elkaar kunnen bestaan en door paradigmawisselingen tot groei en ontwikkeling komt (Ja, de colleges wetenschapsfilosofie ben ik nog niet vergeten). Dit gegeven maakt dat zaken niet zwart-wit zijn in de psychologie. Om ons gelijk aan te tonen hebben we in de psychologie daar iets opgevonden: statistiek. Als we iets vinden dan willen we dit onderbouwen met een statistische significantie. Nu is het probleem dat psychologen en statistiek toch slecht samengaan. De belangrijkste fout is namelijk de redeneerfout!
We doen een experiment, vinden iets en willen dit verklaren. In een uitstekend artikel in ‘de Volkskrant’ van 6 september van Eric-Jan Wagenmakers, hoogleraar UvA wordt zo een “vondst” van Dick Swaab ter discussie gesteld: “Mensen met een grotere amygdala hebben meer Facebookvrienden; dat soort inzichten. Je hebt te maken met dure experimenten met weinig proefpersonen, en veel flexibiliteit in de statistische analyses.” Ik ben het helmaal eens met Eric-Jan Wagemakers, laat dit nu namelijk een mooi voorbeeld zijn van een redeneerfout. Als twee fenomenen vaak samen optreden (correlatie), betekent dit niet perse dat het een het ander veroorzaakt (causaliteit). Dit heet een drogreden: Cum hoc ergo propter hoc.
Nu blijkt dat we dit in ons dagelijks leven bijzonder vaak doen bij het ontmoeten en beoordelen van mensen. We komen iemand tegen in een bepaalde context en geven hier een betekenis aan. Zo kun je bij sollicitatiegesprekken goed de mist ingaan omdat jouw gesprekspartner een bepaalde drogreden in zijn hoofd heeft. Er zijn veel kandidaten geweest met een piericing en veel daarvan voldeden niet aan de eisen voor de functie. Nu heb jij een piercing en beschikt over alle kwalificaties. Grote kans dat je toch wordt afgewezen….. Moet je daarom dan maar je piercing uit doen. Nee, als echt overtuigt bent dat je de geschikte kandidaat bent voor een functie zorg dan dat je inhoudelijk goed bent voorbereid, geef gerichte antwoorden en verdiep je in het bedrijf waar je bij komt solliciteren. Merk je dat de recruiter/hr-manager toch een conclusie trekt op basis van zijn aannames, dan kun je hem deze blog laten lezen. Als zelfs een uitmuntend en gelauwerd onderzoeker als Dick Swaab zich hieraan schuldig maakt, wie zijn wij gewone stervelingen dan om die fout niet te mogen maken!